Szmaragd

Spośród szlachetnych odmian berylu najwyżej ceniony jest szmaragd. Jest to kamień o intensywnej barwie zielonej, przezroczysty do przeświecającego.

Występujące zwykle w szmaragdach wrostki odgrywają dużą rolę przy odróżnianiu szmaragdów naturalnych od syntetycznych oraz od innych podobnych kamieni. Najbardziej charakterystyczne są inkluzje cieczy, tworzące skupienia zwane “ogródkami”. Nieraz zawierają one pęcherzyki gazowe i małe kryształy.

Większe kropelki cieczy występują zazwyczaj pojedynczo, drobne natomiast tworzą różnego kształtu smugi i “welony”, przebiegające w różnych kierunkach we wnętrzu kryształu. Wrostki krystaliczne mają rozmaitą postać. W szmaragdach uralskich pospolite są sześciany, w kolumbijskich przeważają romboedry; szczególnie w szmaragdach ze złoża Muzo często występują romboedryczne wrostki kalcytu.

Szmaragd
beryl var. emerald Géry Parent/flikr/(CC BY-ND 2.0)

W szmaragdach uralskich, południowoafrykańskich i indyjskich występują blaszki biotytu i igiełki amfiboli (aktynolitu). Badania wybitnego znawcy kamieni szlachetnych B. W. Andersona wykazały, że szmaragdy pochodzące z różnych złóż różnią się właściwościami optycznymi, zwłaszcza wielkością współczynników załamania światła i dwójłomnością. Chociaż różnice te są nieznaczne, na ich podstawie można w wielu przypadkach określić skąd pochodzą kamienie. Szmaragdy znane były od bardzo dawna i używane w celach jubilerskich. Wzmianki o nich spotyka się w Biblii, wspomina je Teofrast (372 – 287 r. p.n.e.) w swoim dziele o kamieniach, wiele pisze o nich Pliniusz Starszy (23 – 70 r.) w swojej Historia Naturalis, zdaniem Pliniusza, są najbardziej cenione po diamentach i perłach. Szmaragd bowiem ma wszystkie właściwości wymagane od kamieni szlachetnych, a mianowicie odznacza się twardością i nie ulega zmianom pod wpływem czynników atmosferycznych.

Pliniusz wylicza 12 rodzajów szmaragdów, omawiając szczegółowo różnice barw i wady niektórych odmian. Za najszlachetniejsze uważa szmaragdy scytyjskie. Były to prawdopodobnie szmaragdy pochodzące z Uralu. Powtarza za Teofrastem, że władca babiloński posłał faraonowi Egiptu w podarunku olbrzymi szmaragd o długości 4 i szerokości 3 cubitus (1 cubitus = 33 cm). Jeszcze większe szmaragdy znajdowały się rzekomo w świątyni Jowisza, a według innego starożytnego autora w labiryncie egipskim przechowywany był szmaragd o długości 9 cubitus. Szmaragd stanowi odmianę berylu, co zostało stwierdzone dopiero przed 200 laty. Poprzednio szmaragd i beryl uważano za różne minerały, chociaż już Pliniusz zaznaczył, że beryle mają te same lub co najmniej podobne do szmaragdów właściwości. Powtarzając za Teofrastem wiadomość o słupie szmaragdowym, który znajdował się rzekomo w Tyrze w świątyni Herkulesa, dodaje od siebie, że prawdopodobnie był to pseudoszmaragd.

Niewątpliwie opis olbrzymich szmaragdów odnosił się do beryli, które nieraz występują w postaci bardzo dużych kryształów. Beryle te pochodziły według Pliniusza z Indii. Chiński mnich i pielgrzym Fa-Hiem, który w latach 414 399 p.n.e. przewędrował Indie i Cejlon, widział szmaragdy zdobiące świątynie buddyjskie. Uczony arabski Ibn Alfagih (około 900 r.) wymienia Egipt jako ojczyznę szmaragdów. W zachowanym papirusie egipskim jest wzmianka, że w XVI w. p.n.e. czynne były kopalnie szmaragdów w Górnym Egipcie na wschód od Asuanu, niedaleko brzegu Morza Czerwonego, znane pod nazwą kopalń Kleopatry. Za Sesostrisa wydobywano tam szmaragdy zarówno z odkrywek powierzchniowych, jak i z głębi ziemi. W 1650 r. p.n.e. kopalnie te uznano jednak za wyczerpane dlatego zaniechano w nich dalszych robót górniczych.

Szmaragd fasetowy
Szmaragd Nathan Rupert/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

W późniejszych czasach roboty górnicze były tam prowadzone przez Rzymian i Turków; zarzucono je w połowie XVIII w. Kopalnie te zostały powtórnie odnalezione na początku XIX w. Rzymianie wydobywali prawdopodobnie szmaragdy również w Alpach Salzburskich, w dzisiejszej dolinie Habachtal. W XIX w. zainteresowali się tymi kopalniami Wenecjanie, którzy mieli szmaragdy wysyłać na dwory książąt włoskich. W 1689 r. kopalnie te zwiedzał Nils Stensen, profesor z Florencji, zasłużony w dziedzinie krystalografii i geologii. Próby odbudowy tych kopalń wznowiono w połowie XIX w., wydajność ich jednak nie pokryła kosztów wydobycia. Przez pewien czas szmaragdy ze złoża w dolinie Habachtal eksploatowało angielskie towarzystwo Emerald Mines Ltd z Londynu, które jednak rozwiązało się w 1886 r. Niewielkie rezultaty dały również próby wznowienia eksploatacji w okresie międzywojennym.

Po drugiej wojnie światowej odbudową tych kopalń zajął się Polak inż. Hubicki. Po odkryciu Ameryki przywożono do Europy wielkie ilości szmaragdów zrabowanych w Ameryce Środkowej i Południowej. Szmaragdy te, znane pod nazwą kamieni peruwiańskich lub meksykańskich, uchodziły wówczas w Europie za najpiękniejsze barwne kamienie szlachetne. Wielkie szmaragdy pierwszej jakości, przezroczyste i bez skaz, należą do największej rzadkości. Dawni Peruwiańczycy otaczali jakoby czcią boską wspaniały szmaragd wielkości jaja strusiego. Zachował się również opis pięciu wyciętych w fantastyczne kształty szmaragdów Corteza, które zatonęły w czasie jego powrotnej podróży do Europy. Ponieważ jednak do dziś nie są znane miejsca występowania szmaragdów ani w Peru, ani w Meksyku, były to przypuszczalnie szmaragdy z Kolumbii. W 1537 r. Hiszpanie otrzymali od Indian Kolumbijskich szmaragdy pochodzące z miejscowości Samondoco, leżącej po wschodniej stronie Kordylierów w odległości około 80 km od Bogoty. Szmaragdy występują tu w zmetamorfizowanych wapieniach wieku kredowego.

W Brazylii (Minas Gerais, Bahia) szmaragdy występują w metamorficznych marmurach dolomitycznych. Mają one nieco jaśniejszą barwę niż kolumbijskie, lecz dobrą jakość. Szmaragdy spotykane są również w Indiach (Kaliguman, Ajmer, Udajpur, Radżasthan), Egipcie (wschodni Asuan) i Afryce Południowej (Leisdorp). Drobne szmaragdy występują w łupkach krystalicznych w dolinie rzeki Habach w Tyrolu. Duże złoża szmaragdów znajdują się na Uralu. Skałą macierzystą są łupki biotytowe, w których występują szmaragdy wraz z towarzyszącymi minerałami – chryzoberylem i fenakitem, które są również związkami pierwiastka berylu.

Szmaragd fasetowy
Szmaragdy James H./Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Szmaragdy uralskie nad rzeką Tokowoja pod Swierdłowskiem zostały przypadkiem odkryte dopiero w 1831 r. W ciągu stu lat wydobyto stąd około 15 tysięcy kilogramów tych drogocennych kamieni. Szmaragdom nadaje się najczęściej formę szlifu schodkowego, którego odmiana nosi nazwę szlifu szmaragdowego; nieraz stosuje się szlif mieszany lub szlif brylantowy, a także szlif nożycowy. Mętne lub spękane kamienie, które wśród szmaragdów są częste, szlifuje się w formie kaboszonu, nieraz, zwłaszcza kamieniom przeznaczonym na naszyjniki, nadaje się kształt kulisty lub owalny. Nazwa szmaragdy brazylijskie oznacza szmaragdy pochodzące z Brazylii, niekiedy jednak nazwy tej używa się w określeniu do zielonych turmalinów.

Nazwa szmaragdy wschodnie jest używana na określenie zielonych odmian korundu, nazwa szmaragdy syberyjskie oznacza zielony turmalin, szmaragd uralski – granat demantoid,szmaragd afrykański (lub szmaragd fałszywy) – zielony fluoryt. Niekiedy używa się również nazwy szmaragd litowy na określenie hiddenitu, a nazwy szmaragd miedziowy na określenie dioptazu. Szmaragdem wieczorowym(evening emerald) nazywają niektórzy jubilerzy chryzolit będący zieloną odmianą oliwinu. Od jakości kamieni, przede wszystkim od pięknej barwy i doskonałej, pozbawionej zmętnień przezroczystości, zależy ocena szmaragdu.

Najwyżej cenione są szmaragdy ciemnozielone, pozbawione jakichkolwiek zmętnień i spękań. Duże, nie zawierające błędów szmaragdy osiągały wartość wyższą od brylantów i stanowiły najcenniejszą ozdobę skarbców królewskich. Ceny szmaragdów są zawsze wysokie, znaczna bywa również ich rozpiętość w zależności od wielkości i jakości kamieni.

AMP version

Pin It on Pinterest