Bursztyn

(sukcynit, jantar)

Bursztyn (sukcynit, jantar) jest kopalną żywicą dawnych drzew iglastych. Jest to ciało bezpostaciowe, tworzące nieregularne, zaokrąglone lub naciekowe formy różnej wielkości. Najpospoliciej występują w postaci drobnych kawałków, większe zdarzają się rzadko. Największa znaleziona bryła ważyła 10 kg.

Bursztyn ma barwę żółtą o różnych odcieniach, bywa także mlecznobiały, brunatny i czerwonawy. Odmiany o odcieniach niebieskawych lub zielonawych zdarzają się bardzo rzadko. Przezroczysty, przeświecający lub mętny, co zależy od zawartych w nim pęcherzyków powietrza. Niektóre bryły bursztynu częściowo są przezroczyste, a częściowo przeświecające lub mętne. Zupełnie przezroczyste są tylko odmiany pozbawione całkowicie wewnętrznych pęcherzyków.

bursztyn - surowiec
Bursztyn Ministry of Foreign Affairs/flickr/(CC BY-NC 2.0)

Współczynnik załamania światła bursztynu wynosi 1,54, twardość 2-2,5 w skali Mohsa. Dzięki niewielkiej gęstości 1,05-1,1 g/cm3 bursztyn tonie w wodzie słodkiej, a w wodzie morskiej unosi się na powierzchni. Bursztyn ma muszlowy przełam, połysk tłusty. Przy pocieraniu ręką lub suknem elektryzuje się ujemnie, przyciągając drobne, lekkie okruchy, np. skrawki papieru. Własność tę znali już starożytni Grecy. Od greckiej nazwy bursztynu – elektron pochodzi nazwa elektryczności. Silniej pocierany bursztyn wydziela przyjemną woń.

Bursztyn jest złym przewodnikiem ciepła i elektryczności. W temperaturze 170-200?C mięknie i daje się prasować. Jego temperatura topnienia wynosi 300?C, niektóre jednak odmiany, zwłaszcza czerwone, topią się dopiero przy 400?C. Bursztyn pali się jasnym płomieniem, stąd jego niemiecka nazwa Bernstein – kamień płonący. Całkowicie nie rozpuszcza się w żadnym rozpuszczalniku; częściowemu rozpuszczeniu ulega w alkoholu, eterze, chloroformie i benzolu. Wskazuje to, że bursztyn nie jest ciałem jednorodnym, lecz stanowi mieszaninę różnych substancji.

Amber jewellery in the Mariacka Street
Amber jewellery in the Mariacka Street petrOlly/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

W skład bursztynu wchodzą w zmiennych stosunkach procentowych węgiel, wodór i tlen; średnio bursztyn zawiera 79% C, 11% H i 10% O oraz drobne ilości siarki. Bursztyny bałtyckie zawierają kwas bursztynowy w ilościach 3-8%. Wydzielający się podczas spalania bursztynu aromatyczny zapach pochodzi od tego związku. W bursztynie bałtyckim spotyka się często szczątki dawnych roślin i zwierząt. Szczególnie często zachowują się w bursztynach różne gatunki much, mrówek i chrząszczy.

Występowanie i eksploatacja.

W większych ilościach bursztyn występuje na wybrzeżach Morza Bałtyckiego między Gdańskiem a Kłajpedą, chociaż znany jest także i w części zachodniej, zwłaszcza w okolicach Słupska. Złoża bursztynu nad Bałtykiem występują w tzw. ziemi niebieskiej, która ma w istocie zabarwienie zielonawoszare do ciemnozielonego spowodowane zawartością ziarenek glaukonitu. Osady ziemi niebieskiej powstały w płytkim morzu, o czym świadczy nie tylko obecność tworzącego się w morzu glaukonitu, ale także występowanie około 150 gatunków kopalnej fauny morskiej. Ziemia niebieska w największych ilościach występuje w Palmnikach, miejscowości położonej nad Zatoką Gdańską, na północny zachód od Królewca. Geologicznie wiek ziemi niebieskiej został określony jako dolnooligoceński; dolny oligocen wschodniopruski został nazwany formacją bursztynową. Wiek tych utworów wynosi 25-40 milionów lat.

pracownia bursztynu
W pracowni bursztynu Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Poland/Flickr/(CC BY-NC 2.0)

Z pokładów ziemi niebieskie bursztyn jest wymywany przez fale morskie. Po silnych sztormach i burzach zbieracze bursztynu poszukują go na plażach, gdzie wyrzucany jest wraz z wodorostami, szczególnie morszczynem, zwanym też zielem bursztynowym. Bursztyny wyławia się także z morza za pomocą specjalnych siatek, tzw. kaszorków. Niekiedy przy spokojnym morzu, stosowany bywa sposób zwany szperaniem – za pomocą specjalnych tyk porusza się leżące na dnie morskim kamienie, a wraz z nimi i bursztyn, który wypływa na powierzchnię morza. Czasami nurkowie wydobywają bursztyn z dna morskiego. Późniejszym sposobem poszukiwania bursztynu jest bagrowanie, początkowo ręczne, a następnie mechaniczne. Daje ono korzystne wyniki tylko wówczas, gdy natrafi się na większe ilości bursztynu.

Na lądzie bursztyn eksploatuje się metodami górniczymi, wydobywając go z różnej głębokości. Pierwsza większa kopalnia bursztynu powstała dopiero w końcu XVIII w. w Palmnikach. W latach 1780-1850 w okolicach Słupska były kopalnie bursztynu zatrudniające do stu osób. Bursztyn kopano dawniej także w głębi kraju, zwłaszcza w powiatach ostrołęckim, przasnyskim i pułtuskim. Niewielkie ilości bursztynu znajdowane są również wzdłuż wybrzeży południowej Finlandii i Szwecji, Danii, Holandii i Anglii. Różniące się nieco własnościami i składem chemicznym bursztyny znane są również z Rumunii (rumenit), Sycylii (symetyt), Birmy (birmit) lub Chin oraz wysp Haiti w archipelagu Wielkich Antyli.

Zastosowanie.

Niegdyś przypisywano bursztynowi właściwości nadprzyrodzone. Miał on rzekomo leczyć i chronić przed niebezpieczeństwami, toteż noszono go jako amulet. Ze względu na aromatyczny zapach palącego się bursztynu używano go jako kadzidła przy różnych obrzędach religijnych i w czasie uczt.

obróbka bursztynu
W pracowni bursztynu / Inside of amber workshop Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Poland/Flickr/(CC BY-NC 2.0)

Ozdoby bursztynowe wyrabiano już w czasach prehistorycznych, zwłaszcza w młodszym okresie epoki kamiennej i w epoce brązu. W wykopaliskach z tych okresów znajdowane są wyroby bursztynowe w postaci rozmaitych figurek ludzkich i zwierzęcych, siekierek i wisiorków, kubków itp. Późniejsze ozdoby bursztynowe pochodzą z grobowców egipskich, babilońskich i mykeńskich.

Kupcy feniccy 1000 lat p.n.e. zapoczątkowali handel bursztynem z ludami północy, podejmując trudne podróże nad Bałtyk. Handel ten przeszedł następnie w ręce Ligurów i Etrusków, wreszcie w III w. p.n.e. przejęli go Rzymianie. Szlaki handlowe prowadziły od Bałtyku aż po Morze Czarne i Śródziemne. W tych czasach wymieniano bursztyn na sól, broń i przedmioty wykonywane z brązu i złota. Bursztyn miał wówczas w Europie dużą wartość.

Pierścień z bursztynem
Pierścień z bursztynem Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Poland/Flickr/(CC BY-NC 2.0)

Imitacje bursztynu.

Bursztyn naśladują różne sztuczne żywice o podobnym wyglądzie i zbliżonych własnościach. Sztuczne bursztyny zanurzone w roztworze soli kuchennej (28 g soli na 0,25 l wody) toną, a bursztyn naturalny unosi się na powierzchni.

AMP version

Pin It on Pinterest