Chryzoberyl

(Aleksandryt, Kocie oko)

Chryzoberyl – dwie odmiany tego minerału mają zastosowanie w jubilerstwie. Jedna z nich – aleksandryt – odznacza się wyjątkową wśród minerałów własnością zmiany barwy, w zależności od rodzaju światła: inną barwę ma w świetle dziennym, a inną w sztucznym.

Drugą odmianę stanowi tzw. kocie oko (cymofan), charakteryzujący się falistym odblaskiem. Nazwa chryzoberyl pochodzi od greckiego chryzos – złoty i beryllos – beryl, cymofan – od greckiego kyma – fala i faino – pokazuje.

pierścionek z aleksandrytem
Aleksandryt christina rutz/Flickr/(CC BY 2.0)

Chryzoberyl jest tlenkiem berylu i glinu, zawiera nieraz domieszki żelaza, tytanu i chromu. Zielone zabarwienie aleksandrytu jest spowodowane domieszką chromu. Podobną jak aleksandryt zmianę barw wykazują roztwory soli chromowych, które w świetle dziennym są barwy niebieskawozielonej, a w świetle sztucznym przyjmują barwę czerwonawą. Takie samo zjawisko można zaobserwować i w roztworach soli wanadu, który w postaci drobnych domieszek znajduje się w syntetycznych korundach używanych do imitacji chryzoberylu. Chryzoberyl nie topi się w płomieniu palnika. Nie rozpuszcza się w kwasach.

Chryzoberyl krystalizuje w układzie rombowym. Tworzy często zbliźniaczone kryształy kształtu sercowatego lub kryształy pseudoheksagonalne. Postać taką mają aleksandryty z uralu.

Chryzoberyl ma niewyraźną łupliwość w trzech kierunkach, przełam muszlowy, twardość 8,5 w skali Mohsa, gęstość 3,5 – 3,8 g/cm3. Barwa chryzoberylu jest zielonawobiała, zielonawożółta lub szmaragdowozielona, niekiedy żółta lub brunatna; rzadko jest on bezbarwny. Chryzoberyl jest przezroczysty do przeświecającego. Połysk ma szklisty, na przełamie tłusty.

Występowanie.

Chryzoberyl występuje w pegmatytach granitowych i łupkach mikowych, a także w postaci drobnych otoczaków w złożach wtórnych, w żwirach i piaskach. Pospolicie chryzoberyl występuje w Brazylii (Minas Novas, Minas Gerais), na Sri Lance i Madagaskarze, jak również spotyka się go na Uralu, w Rodezji, USA i Kanadzie. Okazy chryzoberylu w złożach wtórnych znaleziono również na Dolnym Śląsku. Dzięki niezwykłym właściwościom optycznym szlachetne odmiany chryzoberylu są bardzo popularne.

Aleksandryt.

Aleksandryt odznacza się silnym pleochroizmem i ma barwy szmaragdowozieloną, czerwonawą i pomarańczowożółtą. Te różnice barw są widoczne nawet gołym okiem.

Charakterystyczną cechą aleksandrytu jest to, że jego zielona barwa przy świetle dziennym zmienia się w świetle sztucznym na czerwonawą. Najlepsze odmiany mają barwę szmaragdowozieloną i rubinowoczerwoną. Zjawisko to jest widoczne zwłaszcza na większych okazach, w których główna płaszczyzna szlifu jest równoległa do podłużnej płaszczyzny kryształu.

Dawniej aleksandryt wydobywano tylko na Uralu ze służ występujących nad rzeką Tokowoja, na wschód od Swierdłowska. Kryształy, często w postaci potrójnych bliźniaków, osiągają w nich wielkość 4 cm. Obecnie aleksandryty wydobywane są również w Brazylii, na Sri Lance i na Madagaskarze. Złoża w Minas Gerais w Brazylii znajdują się w żyłach pegmatycznych, przecinających gnejsy i łupki mikowe. Aleksandryt występuje tu razem z kwarcem (kryształem górskim), topazem, turmalinem, spinelem i granatami. Wydobywany jest również ze złóż wtórnych. Na Sri Lance (Morawak-Korale) i na Madagaskarze aleksandryty wydobywa się z okruchowych skał aluwialnych. Aleksandryty uralskie mają odcień niebieskawy, natomiast cejlońskie są zwykle barwy ciemnooliwkowozielonej.

Kocie oko.

(ang. Cat’s eye, niem. Katzenauge), czyli cymofan jest opalizującą odmianą chryzoberylu barwy zielonawej o połysku jedwabistym. Jego nazwa pochodzi od podobieństwa do oka kota. W oszlifowanym w postaci kaboszonu okazie kociego oka obraz smugi światła przesuwa się podczas obrotu kamienia.

Zjawisko to jest związane z wewnętrzną budową kryształu, charakteryzującą się obecnością niezliczonej ilości drobnych kanalików, na powierzchni 1 cm2 znajduje się ich nieraz ponad 20 000. Najczęściej są one ułożone równolegle do pionowej osi kryształu. Ponieważ kanaliki są próżne, wywołują zjawisko opalescencji. W rzadkich przypadkach i w niektórych innych kamieniach występują podobne zjawisko.

Chryzoberyl - kocie oko
cat’s-eye chrysoberyls from Sri Lanka Anne Petersen/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Cytrynowożółte i jasnozielone odmiany chryzoberylu znaleziono w Brazylii, bezbarwne, przezroczyste, występują w Birmie (Magok) i na Złotym Wybrzeżu w Afryce. Aleksandryt był przez szereg lat ulubionym kamieniem w Rosji. Znaleziony na Uralu w 1833 roku został nazwany imieniem późniejszego cara Aleksandra II. Stosowany wyłącznie w celach jubilerskich, pod względem gospodarczym nie przedstawia jednak wielkiego znaczenia. Aleksandrytom nadaje się szlif brylantowy lub schodkowy, natomiast kociemu oku – postać okrągłego lub owalnego kaboszonu. Jubilerzy określają niekiedy chryzoberyl nazwą chryzolit, chociaż jest to nazwa szlachetnej odmiany oliwinu, lub chryzolit brazylijski, a niebieskim aleksandrytem nazywają niektóre odmiany szafiru.

Niekiedy stosuje się nazwę chryzoberyl chryzolitowy. Używane jako imitacje chryzoberylu niektóre syntetyczne korundy lub spinele nazywa się niewłaściwie chryzoberylami lub syntetycznymi aleksandrytami. Kocie oko chryzoberylowe nazywane jest niekiedy wschodnim, indyjskim lub cejlońskim, cymofanem lub wschodnim chryzolitem. Należy pamiętać, że kocim okiem nazywana jest również odmiana kwarcu, zwana kwarcowym kocim okiem. kocim okiem zachodnim, bawarskim lub węgierskim. Dzięki wyraźnie różnej gęstości i twardości minerały te można łatwo rozpoznać. Ponadto znane są kocie oka korundowe, berylowe, turmalinowe, opalowe, diopsydowe, skapolitowe i sillimanitowe; nie mają one jednak większego znaczenia. Kocim okiem południowoafrykańskim nazywa się włóknistą odmianę krokidolitu.

Pewne podobieństwo do kociego oka mają niektóre odmiany bronzytu. Chińskim kocim okiemnazywane są na wyspach Oceanu Spokojnego barwne skorupy ślimaków, które są osadzane w pierścieniach, bransoletach i szpilkach. Spośród odmian chryzoberylu najwyższą cenę osiągają aleksandryty. Zbliżona choć zazwyczaj niższa jest cena kociego oka, a najniższa – chryzoberylu barwy żółtej. Syntetyczne chryzoberyle nie mają znaczenia handlowego.

Słynne chryzoberyle.

Najpiękniejsza ze znalezionych dotychczas naturalna grupa chryzoberyli znajduje się w Rosyjskim Muzeum Mineralogicznym w Moskwie. Grupa ta złożona jest z 22 dużych i wielu drobniejszych kryształów aleksandrytu uralskiego. Ze Sri Lanki pochodzi żółtobrunatny chryzoberyl wielkości 23 x 17 mm (81 kr.).

Za najpiękniejszy chryzoberyl uważa się kamień znajdujący się w Muzeum Brytyjskim, zwany pod nazwą chryzoberylu Hope’a, należący poprzednio do wspaniałej kolekcji H. Ph. Hope’a, sławnego amatora i zbieracza kamieni szlachetnych z pierwszej połowy XIX w. Ten 45 – karatowy kamień, o pięknej żółtawozielonej barwie nie ma żadnych skaz.

W zbiorach Muzeum Brytyjskiego znajduje się również mniejszy chryzoberyl (29 – karatowy) o nieco ciemniejszej barwie oraz dwa wyjątkowo piękne aleksandryty ze Sri Lanki (43 i 27 – karatowy). W Państwowym Muzeum w Waszyngtonie znajduje się aleksandryt 65 – karatowy; w kolekcji Hope’a znajdowało się również olbrzymie kocie oko chryzoberylowe o średnicy prawie 4 cm.

Rozpoznawanie i naśladownictwo.

Szczególna w świecie minerałów własność chryzoberylu (aleksandrytu) polegająca na zmianie barw pozwala na łatwe jego rozpoznanie. Jako imitacje stosowane są syntetyczne korundy i spinele. Pewne podobieństwo do chryzoberylu wykazują niektóre andaluzyty. Porównanie gęstości i własności optycznych umożliwia odróżnienie tych kamieni

AMP version

Pin It on Pinterest