Granaty

Granaty są kamieniami ozdobnymi stosowanymi powszechnie, zwłaszcza w wiekach średnich. Stanowią one grupę minerałów o podobnym składzie chemicznym, mających odmienne właściwości fizyczne i optyczne zależnie od zawartości poszczególnych składników chemicznych. Nazwa pochodzi od łacińskiego granatum – granat (owoc drzewa granatowego), ze względu na podobieństwo do ziarenek tych owoców.

Granaty są krzemianami wapniowymi. Metalami dwuwartościowymi wchodzącymi w skład granatów są magnez, wapń, mangan lub żelazo dwuwartościowe, trójwartościowymi – glin, żelazo trójwartościowe lub chrom, rzadko wanad. Granaty zależnie od wielkości promieni jonowych wchodzących w ich skład pierwiastków tworzą ciągłe lub ograniczone szeregi kryształów mieszanych. Do grupy granatów należą odmiany: grossular, pirop, spessartyn, almandyn, rodolit, uwarowit, andradyt.

Granat - pirop
Granat fasetowy

Granaty krystalizują w układzie regularnym. Najbardziej rozpowszechniona jest postać dwunastościanu rombowego, nieraz w połączeniu z dwudziestoczterościanem deltoidowym. Granaty tworzą często zbite skupienia ziarniste.

Łupliwość granatów jest niewyraźna, równoległa do ścian dwunastościanu rombowego. Przełom mają nierówny, twardość 6,5-7,5 w skali Mohsa. Większą twardość mają almandyny, piropy i spessartyny. Barwa granatów jest rozmaita. Pospolite są granaty brunatne, czerwone, żółte, zielone, czarne itp. Nie spotyka się jedynie granatów niebieskich; niekiedy zdarzają się granaty bezbarwne. Na ogół są one przezroczyste do przeświecających, a ciemno zabarwione – przeświecające do nieprzezroczystych. Połysk granatów jest szklisty lub tłusty.

Granaty, z wyjątkiem granatu chromowego są ważnymi minerałami skałotwórczymi, zwłaszcza skał metamorficznych. Jako minerały powstające wskutek metamorfizmu kontaktowego występują w skałach wapiennych i dolomitycznych przeobrażonych pod wpływem magmy. W piaskach i innych osadowych skałach klastycznych są najczęściej spotykanymi minerałami ciężkimi. Z wyjątkiem bowiem granatów żelazawych i manganowych, które rozkładają się stosunkowo łatwo, inne są bardzo odporne na działanie czynników chemicznych. Dzięki temu dostają się one w znacznych ilościach do skał osadowych i mogą tworzyć większe skupienia, np. w piaskach nadbrzeżnych.

W Polsce nie są znane większe wystąpienia granatów poza lokalnie wzbogaconymi w nie piaskami nadbałtyckimi, gdzie towarzyszą im cyrkon i magnetyt. Małe wystąpienia są spotykane w miejscowościach: Strzegom, Sobótka, Świdnica, Strzelin, Ząbkowice, okolice Jeleniej Góry, Nowej Rudy i Kłodzka, w Jordanowie występują grossular i hydrogrossular, w Tatrach znaleziono almandyn.

Grossular (grosular)

Ma on barwy jaśniejsze niż inne granaty, a niekiedy bywa nawet bezbarwny. Najczęstszymi barwami są blado-szmaragdowo-zielona, różowa, żółta i cynamonowo-brunatna o różnych odcieniach. Nazwa grossularu ze względu na jego zieloną barwę pochodzi od łacińskiej nazwy agrestu – Ribes grossularia.

Grossular - granaty
Grossular Orbital Joe/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Używane w jubilerstwie odmiany żółte i cynamonowobrunatne znane są pod nazwą hessonitu (jacynt), chociaż jest to nazwa jednej z odmian cyrkonu. Zbita, ziarnista odmiana zielonego grossularu z Transwalu nosi nazwę jadeitu południowoafrykańskiego lub transwalskiego. Grossulary z Ameryki Północnej mają handlową nazwę rubinów kalifornijskich lub rubinów Montana. Grossular występuje głównie w zmetamorfizowanych wapieniach. Hessonity nazywane są nieraz hiacyntami cejlońskimi lub fałszywymi. Największe ich ilości wydobywa się z okruchowych wtórnych złóż na Cejlonie. Minerałem często towarzyszącym hessonitowi jest cyrkon.

Pirop

Najbardziej znanym granatem jest pirop, często używany do celów zdobniczych i wyrobu biżuterii dzięki pięknej barwie rubinowoczerwonej. Nazwa pochodzi od greckiego piropos – podobny do ognia. Barwa piropu bywa ciemnoczerwona aż do czarnej, niekiedy z niezbyt pożądanym odcieniem żółtawym. Pirop występuje głównie w zasadowych skałach magmowych, zwłaszcza w perydotytach, i w skałach metamorficznych – serpentynitach. Nie tworzy on wyraźnych kryształów, lecz występuje zwykle w postaci nieregularnych ziaren. Przez długie wieki piropy, zwane nieraz karbunkułami, wydobywano na dużą skalę w Czechach z aluwialnych żwirów i piasków rzecznych. Kamienie te nazywane były czeskimi granatami lub czeskimi kamieniami. I dzisiaj jeszcze bardzo popularna w Czechach jest biżuteria z granatami. Piropy występują również w Saksonii i Ameryce Północnej (Arizona, Kolorado).
Piropy z Północnej Ameryki nazywane są w handlu jubilerskim rubinami amerykańskimi, kalifornijskimi, rubinami Arizona, Kolorado lub Montana, a także spinelami Arizona. Piropom z Cejlonu nadaje się nieraz nazwę rubinów cejlońskich. Piropy ze Szkocji nazywane są rubinami Ely. Piropy z południowej Afryki, gdzie występują razem z diamentami, mają nazwę rubinów przylądkowych.

Spessartyn

Granat ten ma barwę brunatną, brunatnoczerwoną, pomarańczowoczerwoną, nieraz z odcieniem fioletowym. Wskutek tej niezbyt popularnej barwy jest on stosunkowo mało używany w jubilerstwie.

Spessartyn - granat
Faceted spessartite garnets from Virginia Anne Petersen/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Jego nazwa pochodzi od miejscowości Spessart w Niemczech. Występuje w granitach i innych skałach magmowych w Bawarii i Tyrolu oraz na Cejlonie i Madagaskarze, w Ameryce Północnej i Brazylii.

Almandyn

Używany był w starożytności do celów zdobniczych. Nazwa almandynu pochodzi od miejscowości Alabanda w Azji Mniejszej, gdzie niegdyś szlifowano te kamienie. Nosił on dawniej również nazwę karbunkułu.
Barwa almandynu może być ciemnoczerwona i fioletowoczerwona przez brunatnoczerwoną do niemal czarnej. W świetle sztucznym almandyn ma nieraz lekki odcień pomarańczowy. Do celów zdobniczych używa się zazwyczaj almandynów jaśniejszych, a nie ciemnych i nieprzezroczystych. Almandynom nadaje się najczęściej szlif kaboszonowy, a ciemniejszym odmianom – szlif kaboszonu wydrążonego, aby w ten sposób zmniejszyć grubość kamienia i rozjaśnić jego barwę. Na niektórych karbunkułach występuje zjawisko asteryzmu w postaci gwiazdy czteroramiennej.

Almandyn występuje zarówno w skałach magmowych, jak i metamorficznych. Podobnie jak i inne granaty wydobywany jest także z wtórnych złóż okruchowych. Znajdujące się w handlu almandyny pochodzą z Indii, Sri Lanki, Australii Południowej, Brazylii i Urugwaju.

Almandyny z Syrii znane są jako granaty syryjskie. Granaty australijskie noszą nazwę rubinów Adelaide od głównego miasta Australii Południowej, almandyny ze Sri Lanki – rubinów cejlońskich.

Rodolit

Jest barwy różowej i purpurowej. Jego skład chemiczny i własności są pośrednie między piropem a almandynem. Występuje w Ameryce Północnej (okręg Macon w Karolinie).

Uwarowit

Szmaragdowozieloną barwę zawdzięcza uwarowit zawartości chromu. Występuje zwykle tylko w drobnych kryształach i dlatego stosunkowo rzadko bywa używany jako kamień ozdobny. Wydobywany jest na Uralu, we wschodniej Finlandii i Kanadzie. Nieczystą odmianą uwarowitu jest trautwinit.

Andradyt

Zależnie od składu chemicznego andradyt ma rozmaite barwy. Jego nazwa pochodzi od mineraloga J. B. d’Andrada. Znane są andradyty barwy brunatnoczerwonej, brunatnej, czarnej oraz zielonej i żółtej w różnych odcieniach. Żółte przezroczyste odmiany przypominające topazy nazywane są w handlu topazolitami. Żółtobrunatne odmiany z Norwegii nazywa się kalofonitem. Zieloną odmianą andradytu o dużej dyspersji i silnym ogniu jest demantoid, który niekiedy bywa fałszywie określany jako oliwin lub szmaragd uralski. Czarną odmianą andradytu jest zawierający domieszkę tytanu melanit, który odznacza się bardzo dużym współczynnikiem załamania światła. Dzięki swojej barwie bywa stosowany do wyrobu żałobnej biżuterii. Andradyty występują na Uralu, w Saksonii i na Węgrzech, w skałach magmowych, np. w sjenitach nefelinowych, oraz w skałach metamorficznych.

Formą szlifu granatów jest szlif schodkowy i nożycowy, niekiedy także szlif brylantowy. Często stosuje się również szlif mieszany, będący kombinacją szlifu schodkowego i brylantowego. Stosowany jest także szlif kaboszonowy, dawniej bardzo pospolity. W porównaniu z innymi kamieniami szlachetnymi ceny granatów są stosunkowo niskie; najwyższą cenę osiągają demantoidy. Wielkie, przezroczyste, o pięknej barwie granaty mogą jednak osiągnąć wysoką cenę. Granaty barwy czerwonej mogą przypominać nieraz rubiny; rozpoznanie ich jest jednak łatwe ze względu na brak podwójnego załamania światła. Trudniejsze jest odróżnienie granatów od podobnych do nich spineli. Zielonawy demantoid przypomina szmaragd i chryzolit.

AMP version

Pin It on Pinterest