X

Nefryt – Jadeit

Nefryt i jadeit są bardzo podobne, chociaż należą do odmiennych grup minerałów; nefryt należy do amfiboli, które są krzemianami wstęgowymi, jadeit do piroksenów, będących krzemianami łańcuchowymi. Kamienie te często określane są wspólną nazwą żady (jade).

Żady są kamieniami znanymi od bardzo dawna na Wschodzie, szczególnie w Chinach. Dzięki wyjątkowo dużej spoistości, a stosunkowo niewielkiej twardości (6-6,5 w skali Mohsa), już w czasach prehistorycznych wyrabiano z nich, zwłaszcza z nefrytu, broń i narzędzia codziennego użytku.

imperial jade and diamonds set in platinum ring Anne Petersen/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Nefryt jest nieprzezroczysty, w cienkich okruchach lub płytkach przeświecający. Połysk ma matowy, na płaszczyznach wypolerowanych tłusty. Zwykle ma barwę zielonawą o różnych odcieniach zależnie od domieszek żelaza; zdarzają się i odmiany mlecznobiałe, żółtawe, a nawet czerwone. Nefryty bywają jednolicie zabarwione lub smugowane w różnych odcieniach barwy zielonej. Nierzadko występują odmiany plamiste, żyłkowane i o rysunku marmurkowym. Nefryt o intensywnej barwie zielonej nosi nazwę żadu szpinakowego (ang. spinach jade).

Występowanie.

Nefryt jest minerałem rzadko występującym w przyrodzie. Najbardziej znane są złoża nefrytu w Azji, na terenie Rosji.

Na podstawie badań rozmieszczenia otoczaków w żwirach rzecznych, gdzie były one wybierane przez miejscową ludność, udało się znaleźć w Sajanach pierwotne złoża nefrytu, leżące bardzo wysoko, w strefie wiecznego śniegu. Na obszarze tym pochodzenie nefrytu jest również związane ze skałami piroksenowymi i powstałymi z nich serpentynitami. Nefryt występuje także na Uralu oraz w Ameryce Północnej, w USA, Meksyku i na Alasce. Na Nowej Zelandii, gdzie od dawien dawna miejscowa ludność używała nefrytu do wyrobu siekierek i innych narzędzi, znane są otoczaki nefrytowe, występujące w piaskach nadmorskich głównie na zachodnim wybrzeżu wyspy południowej.

Carved Jade – Cleveland Museum of Natural History David Ellis/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Przez długi czas nie znano w Europie żadnych złóż nefrytu. Na podstawie licznych znalezisk siekierek i innych wyrobów nefrytowych, zwłaszcza w osiedlach na palach nad Jeziorem Bodeńskim w Szwajcarii, gdzie znaleziono 30 000 siekierek o masie 6000 kg, przypuszczano, że surowiec nefrytowy sprowadzany był z dalekiej Azji. Dopiero w 1884 roku stwierdzono występowanie nefrytu na Dolnym Śląsku, w Jordanowie na południe od Wrocławia. Nefryt w Jordanowie występuje wśród serpentynitów, które powstały z pierwotnych skał piroksenowych i oliwinowych. W dwa lata później znaleziono niewielka żyłę nefrytu w kopalni złotonośnych kruszców arsenu w Złotym Stoku. Odkrycie nefrytu na Dolnym Śląsku zwróciło uwagę prehistoryków, geologów i petrografów, którzy rozpoczęli poszukiwania w różnych częściach Europy. Rezultatem tych poszukiwań było znalezienie nefrytu najpierw w złożach wtórnych w żwirach rzecznych i młodych osadach powierzchniowych wieku plejstoceńskiego, a następnie w złożach pierwotnych w Alpach, Turyngii, Bawarii (Niemcy), Finlandii i w Apeninach we Włoszech. Odkrycia te obaliły dawniej powszechnie powszechnie przyjmowany pogląd o imporcie nefrytu do Europy z krajów azjatyckich. Największymi złożami nefrytu w Europie są złoża w północnych Włoszech, a następnie złoża na Dolnym Śląsku, gdzie nefryt występuje w okolicach Jordanowa i Nasłowic, w Złotym Stoku i w Górach Izerskich.

Zastosowanie.

Dzięki wyjątkowej spoistości i zwięzłości, przy niezbyt wielkiej twardości nefryt był używany już w czasach prehistorycznych do wyrobu siekierek i innych narzędzi domowego użytku. Szczególnie w Chinach nefryt był bardzo cenionym kamieniem od paru tysięcy lat.

Używano go przede wszystkim do wyrobu przedmiotów kultu religijnego i insygniów cesarskich. Według zapisków z VI w. p.n.e. cesarz chiński nosił mitrę z płytkami nefrytowymi. Również stroje jego świty były ozdabiane płytkami z nefrytu, których kształt i rozmiar zależał od urzędu i rangi dostojnika dworu. W Chinach napisano wiele prac o nefrycie. Najbardziej znane jest obszerne, składające się ze 100 ksiąg dzieło z XII w., w którym opisano nefryty należące do pierwszego cesarza południowej dynastii Sung. Dzieło to zawiera prawie 700 rycin artystycznych wyrobów z nefrytu.

W sztuce Dalekiego Wschodu nefryt odegrał olbrzymią rolę. Rzeźby o najwyższym poziomie artystycznym wykonywane były z nefrytu, który powszechnie uchodził za najcenniejszy materiał rzeźbiarski. Z nefrytu wyrabiano mające różne kształty wazy, flakony, półmiski, a także brosze i bransolety oraz drobne przedmioty artystyczne. W słynnym bukiecie chryzantem, znajdującym się w cesarskim skarbcu w Pekinie, będącym arcydziełem sztuki jubilerskiej, listki kwiatów wykonane są z bladozielonego nefrytu. Obróbka większych i bardziej skomplikowanych przedmiotów ozdobnych z nefrytu trwała nieraz lata. I dzisiaj jeszcze wykonuje się w Chinach przedmioty ozdobne z nefrytu, bardziej poszukiwane niż wykonane z innego materiału.

Carved Jade – Cleveland Museum of Natural History David Ellis/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Występowanie nefrytu na Dolnym Śląsku i podejmowane próby jego eksploatacji przyczyniły się do dużego wzrostu zainteresowania tym kamieniem w naszym kraju. W szlifierniach dolnośląskich we Wrocławiu, Jordanowie i Kłodzku z wybranych odmian nefrytu szlifuje się oczka do drobnej biżuterii.

Jadeit jest jednoskośnym piroksenem, występującym w zbitych i bardzo zwięzłych skupieniach. Jego budowa jest bardzo podobna do budowy nefrytu, co widoczne jest pod mikroskopem. Jest bardzo odporny na działanie czynników mechanicznych. Twardość jadeitu wynosi 6,5 w skali Mohsa. Najczęściej bywa barwy białawej i zielonkawej, rzadziej brunatnej, czerwonawej lub czarnej. Połysk ma szklisty do perłowego. Jadeit jest przeświecający lub przezroczysty. Występuje wśród skał metamorficznych w Birmie, Tybecie i innych prowincjach Chińskich.

Chloromelanitem nazywana jest odmiana jadeitu o barwie zielonej do czarnej, zawierająca znaczny procent żelaza. Znana jest ona w Meksyku, Nowej Gwinei, Szwajcarii i Francji.

Ciemnozielona odmiana jadeitu bogatego w chrom, znaleziona na Nowej Gwinei, nosi nazwę astrydytu (od imienia królowej belgijskiej Astrid). Jaśniejsze plamki w astrydycie pochodzą od przerostów kwarcu i opalu. Występuje on w skałach oliwinowych.

Jadeit i chloromelanit ma podobne zastosowanie jak nefryt. Minerały te szczególnie cenione są w Chinach, gdzie znajduje się wiele wykonanych z nich w różnych okresach przepięknych wyrobów o dużej wartości artystycznej. Ceny przedmiotów jadeitowych są podobne, a niekiedy nawet wyższe od cen wyrobów z nefrytu. Ze względu na duże podobieństwo niektórych odmian nefrytu i jadeitu minerały te są często mylone. Dlatego też używana jest wspólna nazwa – żady (franc. jade). Nazwę tę nadaje się nieraz i innym, podobnym z wyglądu do żadów minerałom barwy zielonej.

W handlu jubilerskim stosowane są niekiedy nazwy, które mogą kupującego wprowadzić w błąd, np. żadem południowoafrykańskim lub transwalskim bywa nazywany zielony granat (grossular) z Transwalu, żadem kalifornijskim lub amerykańskim – kalifornit, będący odmianą wezuwianu, żadem koreańskim lub serpentynowym – zielony serpentyn, zwłaszcza jego odmiana zwana bowenitem.

AMP version