Perły

Od niepamiętnych czasów perły należą do najcenniejszych klejnotów. Na ich wielką wartość – poza pięknem, łagodnym połyskiem oraz rozmaitością barw i odcieni – wpływają trudne warunki ich wydobywania, połączone niejednokrotnie z niebezpieczeństwem utraty życia.

Cenę pereł podnosi również i to, że nie wymagają one dodatkowej obróbki dla uzyskania pięknego wyglądu.

Przez długi czas utrzymywały się różnego rodzaju wierzenia i legendy o pochodzeniu pereł. Wierzono między innymi, że perły są łzami sierot i nieszczęśliwych, które ocean zamknął w skorupach muszli i zmienił w cenne klejnoty.

Powstanie i budowa pereł.

Perły zawdzięczają swe powstanie żywym organizmom. Najpiękniejsze i najcenniejsze perły są wytworem małży morskich, szczególnie z rodzaju Pteria (perłopławy), obejmującego ponad 30 gatunków. Żyją one w ciepłych morzach, do głębokości 30 metrów, przytwierdzone do dna.

Jedne z małż morskich są poławiane głównie dla pereł o dużej wartości handlowej, inne natomiast dla masy perłowej, odznaczającej się piękna grą barw i używanej do różnych celów zdobniczych i jubilerskich, a także do wyrobu guzików. Najwięcej pereł dostarcza niewielki perłopław Pteria margaritifera poławiany w Zatoce Perskiej i Zatoce Manaar w brzegów Cejlonu. Duże perły wytwarza olbrzymi perłopław żyjący w pobliżu zachodnich i północnych wybrzeży Australii. Poławiany jest głównie dla znacznej ilości masy perłowej. Jest to bowiem olbrzymi małż o skorupie mającej 30 cm średnicy i masie ponad 5 kg. Oprócz małży, perły mogą wytwarzać niektóre morskie ślimaki.

Perłopławy

Oprócz pereł morskich znane są również perły słodkowodne, wytwarzane przez małże słodkowodne, m.in. Unio (skójka) i Anodonta (szczeżuja), które żyją w niektórych strumieniach i rzekach na obszarach o klimacie umiarkowanym. Na ogół jednak perły te nie mają większej wartości, a obecnie należą już do rzadkości wskutek rabunkowej gospodarki człowieka.

Perła powstaje w narządzie zwanym płaszczem, który znajduje się wewnątrz dwustronnej skorupy małża, otulającej jego miękkie ciało. Płaszcz wydziela substancję, z której tworzy się skorupa, która jest zbudowana z węglanu wapnia (aragonitu) oraz organicznej, podobnej do rogu substancji, zwanej konchioliną.

Pod względem morfologicznym wyróżnia się w skorupie trzy warstwy: wewnętrzną (z masy perłowej) złożoną z bardzo licznych, cieniutkich, koncentrycznie ułożonych warstewek aragonitu, środkową również złożoną z kryształów aragonitu oraz zewnętrzną – rogową. Zarówno w wewnętrznej, jak i w środkowej warstwie skorupy kryształki aragonitu są ustawione prostopadle do powierzchni warstw. Każda perła ma podobną budowę warstwową oraz zbliżony skład chemiczny. Głównym składnikiem jest aragonit, tj. węglan wapnia, występujący w ilości 90%. Resztę stanowi substancja organiczna (konchiolina) i woda. Dokoła punktu środkowego stanowiącego jądro perły, układają się koncentrycznie warstewki z ułożonych wachlarzykowato małych płytek aragonitowych, spojonych konchioliną. Kunsztowne płytki aragonitowe tworzące masę perłową widoczne są dopiero pod mikroskopem. Wyglądają one wówczas jak faliste linie, przypominające warstwice na mapach. Na podstawie przebiegu tych linii można odróżnić naturalne perły australijskie od innych oraz prawdziwe od sztucznych, wykonanych np. z łuski rybiej.

Na temat powstawania pereł utrzymują się jeszcze dzisiaj dwa poglądy. Według pierwszego wskutek zmian w tworzeniu przez płaszcz wydzieliny potrzebnej do wzrostu skorupy oddziela się nabłonek płaszczowy, przenikając głębiej w tkankę łączną, gdzie tworzy się woreczek perłowy, a w nim perła; perły takie nie mają jądra. Według drugiego poglądu przyczyna tworzenia się pereł jest przenikanie do skorupy obcego ciała. Może nim być składnik mineralny, jak ziarnko piasku lub jakiś okruch organiczny, np. jajo tasiemca, nicienia czy też nawet sam pasożyt o bardzo małych rozmiarach. Stanowią one ośrodki (jądra), dokoła których wydzielająca się masa perłowa układa się w koncentryczne warstewki. Pogląd ten został poparty wieloma doświadczeniami i uznany za słuszny.

Przeprowadzone badania wykazały, że przez drażnienie płaszcza małża za pośrednictwem prądów o wysokiej częstotliwości drgań i fal ultradźwiękowych można wywołać procesy powodujące wytwarzanie pereł. Perły otrzymane w ten sposób nie należą jednak do wartościowych.

Dzięki pewnej przezroczystości powierzchniowej warstwy perły powstają zjawiska optyczne, które wywołują połysk i grę barw. Właściwości te podnoszą piękność pereł oraz ich wartość. Najpiękniejszy połysk, określany nazwą „wschodniego” (orient), mają perły pochodzące z Zatoki Perskiej i Oceanu Indyjskiego, zwłaszcza poławiane w pobliżu Cejlonu.

Połysk pereł zależy od interferencji promieni świetlnych odbitych od cieniutkich płytek masy perłowej i jeszcze znacznie cieńszych warstewek spajającej je konchioliny. Zjawisku temu towarzyszy ponadto interferencja promieni załamujących się na delikatnych i gołym okiem niedostrzegalnych nierównościach powierzchni perły. Najpiękniejszy połysk mają te perły, których warstwa powierzchniowa (osłonka) jest utworzona tylko z masy perłowej. W perłach, w których tuż pod powierzchnią nagromadziła się konchiolina, połysk jest słabszy i bardziej matowy. Perły hodowane sztucznie nie mają tak pięknego połysku jak perły prawdziwe. Spowodowane jest to tym, że znaczną część perły hodowanej stanowi sztuczne jądro, które jest nieprzezroczyste i nie pozwala na występowanie takich zjawisk optycznych, jakie zachodzą na powierzchni pereł naturalnych.

Twardość pereł, odpowiada twardości aragonitu, wynosi 3,5 – 4 w skali Mohsa. Przy stosunkowo niewielkiej twardości perły odznaczają się dużą wytrzymałością i nie ulegają łatwo zgnieceniu i rozkruszeniu.

Prawdopodobnie wytrzymałość ta ma związek ze spojeniem płytek aragonitowych przez konchiolinę. Perły odznaczają się też pewną sprężystością. Perły prawdziwe rzucone na szklaną płytkę z wysokości 70 cm odbijają się od niej na wysokość 30 – 40 cm; jeszcze wyżej odbijają się perły hodowlane.

Perły - kolczyki

Od stosunku ilościowego masy perłowej do konchioliny zależy barwa pereł, która może być rozmaita. Perły czystobiałe, srebrzyste lub iryzujące, niebieskawoszare, składają się tylko z masy perłowej; żółte natomiast, brunatne i czarne zawdzięczają swą barwę substancji rogowej. Barwa perły jest tym ciemniejsza, im bliżej powierzchni perły i w większym nagromadzeniu występuje konchiolina. Niektóre gatunki małż tworzą perły o niezwykłych barwach. Na przykład

  • z Iindii pochodzą perły bladoróżowe,
  • ze Sri Lanki – bladożółte,
  • z Meksyku – czarnobrunatne,
  • Japonia dostarcza pereł jasnozielonawych,
  • Australia – białych,
  • Kalifornia – różowoczerwonych,
  • z Zatoki Meksykańskiej pochodzą perły czarne.

Tak zwane perły niebieskie zawdzięczają swą niebieskawą lub szaroniebieskawą barwę odkladaniu się konchioliny do wnętrza perły. Konchiolina tworząca skupienia rozsiane tuż pod powierzchnią powłoki perły nadaje jej plamiste, zielonawe zabarwienie, określane mianem „plamy oliwnej”, co stanowi dużą skazę. Najwyższą cenę uzyskują perły różowe, na drugim miejscu jubilerzy umieszczają perły kremowe, na trzecim – białe, na czwartym – czarne, na dalszych brunatne i inne. Na podstawie barw i połysku znawca może określić pochodzenie pereł.

Warstewki znajdujące się pod powierzchnią perły różnią się często zarówno stopniem połysku, jak i odcieniem barw. W przypadku znalezienia dużej perły o słabym połysku lub niezbyt pięknej barwie usuwa się nieraz jej warstwę zewnętrzną. Jeżeli natrafi się na warstwę wewnętrzną o piękniejszej powierzchni, perła – mimo jej zmniejszenia – może zyskać na wartości. Usuwanie warstwy zewnętrznej nie jest łatwe, tego podejmują się tylko doświadczeni specjaliści w tej dziedzinie. Nieraz jednak głębsze warstewki perły nie spełniają pokładanych nadziei i właściciel jej zamiast spodziewanego zysku ponosi stratę.

Konchiolina nie jest materiałem trwałym. Łatwo ulega zmianom i rozkładowi. Pod wpływem wilgoci pęcznieje, podczas większej suszy wysycha, kruszeje i rozpada się. Perły matowieją, zaczynają się łuszczyć, aż wreszcie się rozsypują. Na często i długo noszonych perłach mogą powstać pewne deformacje i odchylenia od pierwotnej, dokładnie kulistej formy. Szkodliwy wpływ na perły może wywierać skóra noszących je osób, ze względu na swój zwykle kwaśny odczyn pochodzący z potu.

W przeciwieństwie do większości kamieni szlachetnych perły nie są trwałe. Nawet przy ostrożnym obchodzeniu się z nimi wskutek rozkładu konchioliny tracą piękny połysk. Usunięcie zewnętrznej warstewki nie zawsze daje pożądane rezultaty, szczególnie wówczas, gdy rozkład konchioliny objął nie tylko powierzchnię, lecz i warstewki głębiej leżące. Perły mające około 2000 lat ciemnieją, przybierając barwę stalowoczarną. Próby przywrócenia dawnej barwy za pomocą naświetlania promieniami ultrafioletowymi lub traktowanie środkami rozpuszczającymi nie dały żadnych rezultatów. Perły znajdowane w starych grobowcach rozpadały się przy dotknięciu, nieraz pozostawał po nich tylko ślad w postaci brunatnego proszku.

Barwy pereł bywają niekiedy fałszowane. Nadawanie różnych barw perłom nie jest trudne dzięki właściwości konchioliny, która łatwo wchłania różne barwniki chemiczne. Czarną barwę pereł można uzyskać poprzez działanie azotanem srebra (lapisem), szarą, brunatną i inne barwy – środkami do farbowania włosów, pstre barwy osiąga się przy użyciu barwników anilinowych. Wszystkie te barwniki nie wnikają w głąb substancji rogowej, lecz zatrzymują się na jej powierzchni, toteż można je usunąć poprzez wymycie. W celu rozjaśnienia ciemnych pereł stosuje się niekiedy wodę utlenioną. Prymitywnym sposobem nadawania sztucznej barwy jest powlekanie perły cienką warstwą lakieru.

Kształt i wielkość pereł.

Perły, zależnie od warunków powstawania, przybierają różne kształty i osiągają różną wielkość. Najbardziej ceniona jest postać kulista; postać taką mają perły, które tworzą się luźno w płaszczu małża, przy czym największe powstają przy jego brzegu.

Cenione są również perły kształtu gruszkowatego lub podobnego do kropli. Perły jednostronnie płaskie lub półkoliste nazywane są butonowymi, zaś nieregularne – barokowymi.

Wielkość pereł może być rozmaita: od najdrobniejszych, delikatnych ziarenek do osiągających w wyjątkowych przypadkach wielkość nawet gołębiego jaja. Piękne perły indyjskie pochodzące z Zatoki Perskiej mają wielkość 5 – 6 granów (1 gran = 0,0648 grama tj. około 1/4 karata); na 10 000 sztuk można znaleźć zaledwie jeną perłę wielkości 40 granów. Znane z wielkości są też perły australijskie.

Największa dotychczas znaleziona perła o masie 454 karatów, będąca pierwotnie własnością bankiera Hope’a, znajduje się w przyrodniczym oddziale British Museum w Londynie. Perła ta ma kształt wydłużonej kropli. Długość jej wynosi 50 mm, obwód najgrubszej części 115 mm, a najcieńszej 83 mm. Oryginalna jest również jej barwa – w 3/4 biała z pięknym połyskiem orient, a w 1/4 brązowa.

Stosunkowo niewielka bo ważąca tylko 38 karatów, ale za to szczególnie pięknego kształtu i barwy jest perła Pellegrina w moskiewskim skarbcu drogocennych kamieni. Duże i piękne perły były w posiadaniu szacha perskiego i dawnych władców Indii. Perły zdobiące koronę cesarza austriackiego wyżyły 300 karatów.

Szczególnie dużą i słynną północnoamerykańską perłą słodkowodną była Perła Królowej (Queen Pearl) o masie 465 karatów.

amp version

Pin It on Pinterest