Topaz

Nazwą tą określano dawniej wszystkie kamienie barwy żółtej, zwłaszcza żółtawe odmiany chryzolitu oraz cytryn, będący żółtą odmianą kwarcu.

Nazwa topaz pochodzi od greckiego topazos i łacińskiego topasus, które są prawdopodobnie związane ze starszą sanskrycką nazwą topas, oznaczającą ogień. Niektórzy wyprowadzają ją z nazwy wyspy Topasios na Morzu Czerwonym.

Pierścień ze złotym topazem
Topaz kittivanilli/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Topaz jest zawierającym fluor wyspowym krzemianem glinu, w którym fluor częściowo jest zastąpiony przez grupę wodorotlenkową. Często zawiera inkluzje ciekłe i gazowe, zwłaszcza ciekłego dwutlenku węgla. Nie topi się w płomieniu palnika; silnie prażony mętnieje. Nie rozpuszcza się w kwasach.

Topaz należy do układu rombowego. Często spotykane są dobrze wykształcone kryształy topazu, o dużej liczbie ścian. Niekiedy dochodzą one do znacznych rozmiarów; znane są nawet kryształy o masie ponad 60 kg. Szczególnie częste są kryształy będące kombinacją słupów pionowych, dwuścianu podstawowego i piramid oraz słupów podłużnych oraz poprzecznych. Podwójnie zakończone kryształy są rzadkie; zwykle są one jedną stroną przyrośnięte do podłoża skalnego. Topaz tworzy nieraz skupienia ziarniste.

topaz
Topaz Géry Parent/Flickr/(CC BY-ND 2.0)

Topaz odznacza się bardzo dobrą łupliwością, równoległą do dwuścianu podstawowego. Własność ta jest niekiedy wyraźnie zaznaczona przez spękania i rysy. Przy szlifowaniu topazu należy postępować bardzo ostrożnie, aby nie spowodować pęknięcia kamienia. Trzeba również szczególnie uważać przy podgrzewaniu go, np. w trakcie lutowania pierścieni. Twardość jego wynosi 8 w skali Mohsa. Czysty topaz jest bezbarwny, jednak drobne domieszki chemiczne powodują jego rozmaite zabarwienie. Topazy są najczęściej barwy żółtej o rozmaitych odcieniach. Zdarzają się jednak również topazy niebieskie, fioletowe, a także różowe i czerwone. Barwa topazów wystawianych na długotrwałe działanie promieni słonecznych staje się jaśniejsza. Połysk ich jest szklisty, są przezroczyste do przeświecających.

Występowanie.

Topaz jest minerałem pneumatolitycznym, występującym zwłaszcza w granitowych żyłach pegmatytowych i w żyłach hydrotermalnych, często w złożach cynowych. Spotyka się go także w niektórych skałach metamorficznych (gnejsy, łupki łyszczykowe). Jako materiał o dużej twardości i odporności na czynniki chemiczne zachowuje się i we wtórnych złożach okruchowych. W Polsce występuje na Dolnym Śląsku w postaci drobnych kryształów na ścianach próżni w granitach strzegomskich i w Karkonoszach.

W Górach Izerskich (Kamień koło Mirska) tworzy skałę topazowo-kwarcową. Jako kamienie jubilerskie są używane odmiany przezroczyste, które nazywane są topazem szlachetnym. Najczęściej są one barwy żółtej o różnych odcieniach; znane są jednak także brunatne, niebieskie, zielone, różowe, czerwone i bezbarwne.

Szlachetny topaz w dużych ilościach występuje w Brazylii. Bezbarwne do jasnoniebieskich wydobywane są w okręgu Municipo, Arassuahy, Theophilo Ottoni, Marambaia i Santa Rita na północny wschód od Minas Gerais, gdzie początkowo zostały znalezione we wtórnych złożach okruchowych, później w pobliskich granitach i pegmatytach, w których występują razem z berylami, chryzoberylami i turmalinami.

Niebieski topaz
Blue topaz from Brazil. MAURO CATEB/Flickr/(CC BY 2.0)

Eksploatuje się przeważnie zwietrzałe fragmenty tych skał. Piękne topazy od dawna wydobywano na Uralu, na północny wschód od Swierdłowska oraz w południowej części. W Górach Ilmeńskich, a także na Syberii (Nerczyńsk). Pięknie wykształcone topazy występują w granitach płyty wołyńsko-ukraińskiej; mają one barwę winnożółtą, niekiedy są zadymione. Dobrze wykształcone topazy są spotykane w kopalniach cyny w Saksonii i Kornwalii.

Topazy wydobywa się również na Sri Lance, który dostarcza kamieni bezbarwnych, żółtych i jasnozielonych, na Madagaskarze, w południowo-zachodniej Afryce, Rodezji, Nigerii, Japonii, Australii (Nowa Południowa Walia), Tasmanii i w USA (San Diego, Kalifornia, Thomas Mountains, Utah, Kolorado, Nowa Anglia).

Zastosowanie.

Ze względu na dużą twardość topaz jest często używany w jubilerstwie do zdobienia pierścieni, bransolet, naszyjników, brosz itp. Zwykle stosuje się szlif schodkowy, a dla kamieni bezbarwnych – brylantowy, znane są również rozmaite szlify fantazyjne, nieraz o bardzo wielu ścianach. Nieprzezroczyste odmiany topazu są używane jako materiał ścierny i polerski.

Niebieskie topazy
faceted blue topazes from Russia and Sri Lanka Anne Petersen/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Rozpoznawanie i imitacje.

Liczba kamieni podobnych do topazów bezbarwnych i ich barwnych odmian jest znaczna. Wyraźnie jednak różnią się one gęstością i własnościami optycznymi. Żaden z nich nie ma twardości topazu, poza twardszymi korundami i chryzoberylem wszystkie mają twardość mniejszą. Bezbarwne topazy o szlifie brylantowym można nieraz pomylić z diamentami, chociaż nie mają tak silnego połysku i ognia. Topazem okazał się uchodzący przez długie lata za diament, piękny duży kamień o nazwie Braganza, znajdujący się w królewskim skarbcu portugalskim. Pewną pomocą w identyfikowaniu topazów może być także mikroskopowa obserwacja wrostków.

Topazy pochodzące z Brazylii mają nazwę handlową topazów brazylijskich, niekiedy także safiras. Niebieskie topazy z Uralu znane są jako topazy syberyjskie lub taurydzkie. Nazwy topaz, topaz złoty, zachodni, czeski, szkocki, hiszpański, topaz Palmira (Palmyratopas), Serra (Seratopas). Madeira (Madeitatopas) służą nieraz do określania cytrynu lub odbarwionego przez wyprażanie ametystu. Ta żółta odmiana kwarcu nosi nieraz nazwę kwarcu topazowego. Podobnie zadymionym topazem nazywa się kwarc zadymiony. Nazwę topazu wschodniego lub indyjskiego i szafiru topazowego nadaje się niekiedy żółtym szafirom, a topazu królewskiego – pomarańczowej odmianie korundu padparadża. Czerwone odmiany topazu znajdują się w handlu pod niewłaściwą nazwą brazylijskich rubinów, podobne odmianom niebieskim nadaje się nazwę brazylijskich szafirów.

Złote topazy
Faceted colorless topazes Anne Petersen/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Słynne topazy.

Duża grupa naturalnych kryształów topazu o masie ponad 60 kg znajduje się w Brytyjskim Muzeum Historii Naturalnej. W zbiorach tych znajduje się również ciemnoniebieski kryształ o masie 3,6 kg (18x13x5 cm), pochodzący z Brazylii (Marambaia, Minas Gerais) oraz dwa olbrzymie bezbarwne topazy z Brazylii (13 kg) i z Cejlonu (6 kg). Portugalski bezbarwny topaz Braganza ma masę 1680 kr. Za największy uchodzi nieprzezroczysty topaz pochodzący s Setersdalen w Norwegii (62 kg).


Topaz jest kamieniem występującym w szerokiej palecie barw, jest ceniony od wielu tysięcy lat, szczególnie imperial topaz – piękny pomarańczowy kolor z różowymi refleksami.

Często mylony jest z cytrynem (żółty kwarc) lub kwarcem dymnym, jednak są to zupełnie odmienne minerały i poza kolorem praktycznie nic ich nie łączy. Jego nazwa pochodzi od miejsca znalezienia minerału na wyspie Zabargad na Morzu Czerwonym, zwanej wówczas Topazos. Może on być zupełnie bezbarwny, przezroczysty bądź mleczny, ponadto występuje w barwach: niebieska (Swiss Blue), jasnoniebieska (Sky Blue), ciemnoniebieska (London Blue), czerwona, różowa, żółta.

Tworzy kryształy słupkowe, niemal izometryczne, także beczułkowate (znanych jest ok. 150 różnych jego postaci). Występuje w skupieniach zbitych, ziarnistych słupkowych i pręcikowych. Jest kruchy i przezroczysty, charakteryzuje się ogromnym bogactwem barw. To bardzo twardy, ciężki i rzadko spotykany minerał.

W zależności od zabarwienia, wykształcenia i pochodzenia bywa określany różnymi nazwami regionalnymi, zwyczajowymi, handlowymi i gemmologicznymi: sherry, hiacynt, imperial, szlachetny, syberyjski, safiras, royal, Peredell, taurydzki, szafir brazylijski, szafir wodny, rubin brazylijski, diament niewolników. Okazy niebieskie i żółtopomarańczowe wykazują niekiedy efekt kociego oka.

Występuje w kwaśnych skałach magmowych: granitach, pegmatytach, w skałach kontaktowych: grejzenach. Współwystępuje z turmalinem, kasyterytem, fluorytem, muskowitem.

Miejsca występowania to głównie: Brazylia – Minas Gerais (kryształy kilkadziesiąt cm i o wadze 150 -300kg: największy okaz znaleziono w 1986 r. mierzy 2×1,8m i waży 5 ton), Sri Lanka, Pakistan, Ural, Nigeria i Madagaskar, Mozambik – (znaleziono kryształ 1m wysokości i ważył 2,5 t.), Indie, Japonia, Rosja, Czechy, Niemcy, Norwegia – (żółty kryształ o wadze 80 kg), Ukraina.

amp version

Pin It on Pinterest