Turkus

Dzięki swej pięknej niebieskawej barwie, kontrastującej z barwą złota i srebra, turkus był od czasów starożytnych popularnym kamieniem ozdobnym. Nazwa turkus (turquois) pochodzi od starofrancuskiej nazwy Turcji. Minerał ten bowiem przywozili z Persji do Europy kupcy tureccy. Na określenie tego kamienia używana jest również nazwa kalait, spotykana już u Pliniusza.

Turkus

Turkus jest uwodnionym fosforanem glinu i miedzi. Dawniej w składzie tego minerału nie uwzględniono stałej obecności miedzi, która powoduje jego niebieską barwę. Glin wchodzący w skład turkusu może być częściowo zastąpiony przez żelazo, które nadaje minerałowi odcień zielonawy. W kwasach turkus jest rozpuszczalny.

Turkus należy do układu trójnośnego, Jego dobrze wykształcone kryształy są bardzo rzadkie i drobne. Zwykle tworzy skrytokrystaliczne, nerkowate skupienia i naskrupienia; nieraz w postaci żyłek przenika skałę, w której występuje.

Turkus ma przełam muszlowy, twardość 6 w skali Mohsa, gęstość 2,6 – 2,8 mg/cm3. Zwykle jest nieprzezroczysty, połysk ma woskowy.

Barwa turkusu jest zielonawoszara, żółtawoszara, jabłkowo-zielona i zielonawoniebieska aż do czystoniebieskiej. Najwyżej cenione są odmiany niebieskie bez odcienia zielonawego. Barwa turkusu ulega zmianie podczas ogrzewania, a także po dłuższym wystawianiu go na działanie promieni słonecznych. Niekiedy dla uzyskania piękniejszej barwy turkusy zanurza się w barwiących roztworach.

Występowanie.

Turkus powstaje w strefie wietrzenia skał zawierających minerały będące glinokrzemianami (np. skalenie) i fosforanami (apatyt) wskutek działania na nie roztworów związków miedzi.

Chociaż turkus nie należy do minerałów rzadko spotykanych, tylko nieliczne jego wystąpienia nadają się do eksploatacji. Turkusy pochodzące z półwyspu Synaj znane były pod nazwą turkusów egipskich. Najważniejsze miejsca występowania turkusu, znane od prawie 2 tysięcy lat, znajdują się w Iranie, gdzie w okręgu Nischapur (prowincja Chorassan) skupienia turkusu występują w skałach wulkanicznych – trachitach, w których wypełniają szczeliny i próżnie powstałe przez zwietrzenie dużych kryształów skaleni. Turkusy znajdują się również w okruchowych produktach wietrzenia macierzystej skały trachitowej. Wydobywane są również w Turkiestanie (pod Samarkandą), w Afganistanie, Chinach, Izraelu, w południowej Australii (Nowa Południowa Walia, Queensland, Wiktoria) i w USA (Nowy Meksyk, Turquois Mountain w Arizonie, Kalifornia, Nevada).

Turkus
Turquoise Lisa Williams/Flickr/(CC BY 2.0)

W Polsce turkus bywa spotykany na Dolnym Śląsku w okolicach Strzegomia i Jordanowa.

Turkusy szlifowane są zazwyczaj w postaci kaboszonu. Często są używane do robienia pierścionków i kolczyków. W Chinach wyrabia się z nich nieraz cenne figurki. Szczególnie wysoką cenę uzyskują kamienie, których barwa nie ulega zmianie. Wiele bowiem turkusów traci swą piękną barwę po wydobyciu ze skały macierzystej. Tracą one często żywość barwy i przyjmują odcień zielony lub zielonawoszary pod wpływem światła i pod działaniem potu. Również wpływ mydła i kremów okazuje się szkodliwy. Dlatego podczas mycia rąk zaleca się zdejmowanie pierścieni z turkusami. Przywrócenie pierwotnej barwy udaje się nieraz przez działanie środków chemicznych. Turkusy są również bardzo wrażliwe na działanie wyższej temperatury, z czym należy się liczyć przy szlifowaniu i polerowaniu.

Żywą barwę niebieską nadaje się turkusom przez nasycenie ich barwnikiem. Tak barwione kamienie można łatwo rozpoznać, ponieważ sztuczne zabarwienie ogranicza się tylko do bardzo cienkiej warstewki zewnętrznej; zarysowanie ostrzem noża lub igłą odsłania głębsze części kamienia o odmiennej barwie.

Przed kilku laty syntetyczne turkusy, doskonale imitujące turkus naturalny, otrzymywano przez sprasowanie wodorotlenku glinu i fosforanu miedzi ze sztuczną żywicą jako środkiem wiążącym. Łudząco podobny do turkusa naturalnego jest również wprowadzono do handlu jubilerskiego turkus impregnowany sztuczną żywicą. Żywicę wprowadza się do próżni i szczelin porowatych turkusów, usunąwszy najpierw zawarte w nich powietrze. Uzyskuje się w ten sposób piękniejszą barwę niebieskawą. Stosuje się również impregnowanie turkusów szkłem wodnym, uzyskując również dobre wyniki. Gęstość impregnowanych turkusów różni się od gęstości turkusów naturalnych, co pozwala na ich odróżnienie. Zainteresowanie impregnowanymi sztucznie turkusami wyraźnie się zmniejszyło.

Pod nazwą chiński turkus wprowadzono do handlu jaspis barwiony sztucznie na zielono.

amp version

Pin It on Pinterest