Turmaliny

Turmalin należy do bardzo cenionych kamieni szlachetnych. Odznacza się wyjątkowym bogactwem barw; niekiedy w poszczególnych kryształach występuje rozmaite zabarwienie.

Nazwa turmalin pochodzi od syngaleskiego słowa turamali. Tak nazwano pierwsze turmaliny przywiezione do Europy z Cejlonu.

Skład chemiczny turmalinu jest bardzo złożony. Jest to borokrzemian magnezu, żelaza i litu, zawierający ponadto sód, potas, mangan i glin. Magnezowe odmiany turmalinów noszą nazwę drawitów, żelaziste – skoryli, także szerli lub szerlitów, litowe – elbaitów; odmiany chromowe są barwy ciemnoczerwonej. Turmaliny bogate w pierwiastki alkaliczne są przezroczyste i odznaczają się pięknymi barwami.

Turmaliny tworzą zwykle dobrze wykształcone kryształy należące do układu trygonalnego. Poprzeczny przekrój kryształów ma zwykle nieco zaokrąglony zarys trójkątny. Zakończenie słupa stanowią ściany piramid trygonalnych. Na ścianach słupa występuje prążkowanie równoległe do osi głównej. Kryształy są na ogół niewielkie, niekiedy jednak mają długość 20 cm i więcej oraz kilka centymetrów średnicy; wyjątkowo zdarzają się kryształy dochodzące do 3 m długości. Nierzadko turmalin tworzy skupienia pręcikowe, koncentryczno-promieniste (tzw. słońce turmalinowe), igiełkowe lub ziarniste.

Turmalin nie ma łupliwości, często jednak oddziela się poprzecznie do wydłużenia kryształów. Przełam ma muszlowy do nierównego, twardość 7 – 7,5 w skali Mohsa. Gęstość zależnie od składu chemicznego 3,0 – 3,2 g/cm3, odmiany zawierające większą ilość żelaza mają większą gęstość. Turmalin ma szklisty połysk, jest przezroczysty do przeświecającego, a przy bardzo intensywnym zabarwieniu staje się niemal nieprzezroczysty. Szczególną cechą optyczną turmalinu jest dychroizm.

Tourmaline
Turmalin Orbital Joe/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Pod względem rozmaitości barw turmalin wyróżnia się spośród kamieni szlachetnych. Barwy te związane są z ich zmiennym składem chemicznym. Substancjami barwiącymi są żelazo, mangan, chrom i tytan, także nikiel, kobalt i lit. Znane są turmaliny czarne, brunatne, szare, żółte, zielone, czerwone, różowe, niebieskie i bezbarwne. Bogate w żelazo odmiany turmalinu są wyraźnie magnetyczne. Pod wpływem ogrzewania lub studzenia kryształów turmalinu powstają w nich ładunki elektryczne, podobnie pod wpływem nacisku lub rozciągania.

Bezbarwne turmaliny są rzadkie, przeważnie mają one odcień czerwonawy, zielonawy lub żółtawy. Szczególnie piękną barwą odznaczają się odmiany czerwone od jasno do ciemnoczerwonych; nieraz mają one barwę różową lub rubinowoczerwoną. Niekiedy barwy turmalinów przechodzą w barwę fioletową, podobną do barwy ametystów. Pospolitsze od nich są turmaliny zielone o rozmaitych odcieniach, od żółtawo do niebieskawozielonych.

Wysoko cenione są ciemnozielone turmaliny brazylijskie. Rzadsze od nich odmiany niebieskie mają skalę odcieni od jasno do ciemnoniebieskich; nieraz są zbliżone do barwy szafirów lub akwamarynów. Pospolitsze są jednak turmaliny barwy szarej i czarnej; czarne turmaliny używane są do wyrobu biżuterii żałobnej. Zależnie od barwy najważniejsze odmiany szlachetne turmalinów noszą nazwę:

  • achroit – bezbarwny,
  • rubelit (także dauryt) – czerwony,
  • indygoit (lub indygolit) – niebieski,
  • werdelit – zielony,
  • apiryt – barwy brzoskwiniowej,
  • syberyt – fioletowoczerwony,
  • drawit – szary,
  • szeszerl (szerlit) lub skoryl – czarny.

W kryształach turmaliny pospolicie występuje nierównomierne zabarwienie. Z Elby pochodzą bezbarwne lub jasnozielone turmaliny o czarnych zakończeniach, nazywane główkami murzyńskimi. Czarne turmaliny mają nieraz koniec biały. W Brazylii spotyka się kryształy o zakończeniu czerwonym, nazywane główkami tureckimi. Kryształy niektórych turmalinów są zabarwione na jednym końcu na czarno, a na drugim na czerwono, znane są również kryształy mające na końcach barwy niebieską i zieloną. W środkowej części kryształów występują barwy pośrednie lub inne.

Turmalin arbuzowy
Turmalin arbuzowy KotomiCreations/Flickr/(CC BY-NC 2.0)

Szczególnie częste są turmaliny zielone na jednym końcu, a czerwone na drugim, z bezbarwną częścią środkową, lub turmaliny czerwone i zielone o czarnych zakończeniach. Między poszczególnymi pasami barwnymi zdarzają się przejścia, częściej jednak poszczególne barwy odcinają się kontrastowo. Wskutek podgrzewania barwa turmalinu ulega niekiedy wyraźnym zmianom. Ciemnozielone kamienie pochodzące z południowo-zachodniej Afryki zmieniają barwę na szmaragdowozieloną. Niektóre odmiany ciemnozielone ulegają przy podgrzewaniu rozjaśnieniu. O tej właściwości turmalinów trzeba pamiętać przy dokonywaniu napraw jubilerskich, przy których należy zachować należytą ostrożność, by nie spowodować zmiany barwy kamienia.

Występowanie.

Jako pospolity minerał pneumatolityczny turmalin występuje zwłaszcza w aplitach i pegmatytach granitowych, gdzie tworzy nieraz słupy o dużych rozmiarach. W magmowych skałach głębinowych nierzadko jest jako minerał akcesoryczny, stanowi również składnik niektórych skał metamorficznych. Dzięki znacznej twardości i dużej odporności na wietrzenie występuje pospolicie w postaci drobnych kryształów i obtoczonych ziaren w piaskach i piaskowcach.

Używane do celów jubilerskich szlachetne odmiany turmalinów pochodzą przeważnie z pegmatytów. Krajem częstego występowania turmalinów jest Brazylia, szczególnie obszar położony na wschód od Minas Gerais (Baara de Salines Lajao, Arassuahy). Turmaliny występujące w pegmatytach lub żyłach kwarcowych są najczęściej barwy zielonej; ponadto wydobywa się tu turmaliny różowe i czerwone, niebieskie, żółte i bezbarwne. W podobnych warunkach geologicznych występują turmaliny na Madagaskarze (okolice Antsirane, Ambositra i Fianarantsoa), który jest uważany za turmalinowy obszar przyszłości. Przeważają tu turmaliny czerwone; spotykane są o barwie zielonej, niebieskiej, brunatnej i żółtej.

Piękne niebieskozielone kamienie wydobywano z pegmatytów w południowo-zachodniej Afryce (Usakos). Z Mozambiku pochodzą kamienie różowe, czerwone, zielone i dwubarwne. W Rosji turmaliny występują przede wszystkim w uralskich żyłach pegmatytowych. Słynne są od dawna eksploatowane złoża Szajtanki, Murzinki, Jużakowej, Saraputki i Lipówki. Szczególnie piękne są pochodzące z Saraputki turmaliny barwy karminowoczerwonej.  Na Zabajkalu (Góry Boroszczowoczne) wydobywa się turmalin barwy malinowej. Ciemnozielone turmaliny chromowe występują w okręgu Dolnoisetskim.

Pierścień z różowym turmalinem

Z okruchowych złóż aluwialnych na Sri Lance pochodzą przezroczyste turmaliny, które do Europy przywożono już na początku XVIII w. Również w Birmie (Mainglong) wydobywa się turmaliny ze złóż aluwialnych. w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej najbardziej znane są dwa obszary występowania pięknie zabarwionych turmalinów; w Maine i w Kalifornii. Turmaliny wydobywa się również w Indiach (Kaszmir) i w Australii (Wyspa Kangura i Cocoanrup). Z Elby pochodzą turmaliny bezbarwne, czerwone, żółte i zielone, a także czarno zakończone główki murzyńskie.

W Polsce turmaliny występują w granitowych masywach krystalicznych Dolnego Śląska i Tatr oraz w dolnośląskich skałach metamorficznych; są one przeważnie barwy czarnej. W granitach o okolicach Działoszyna kryształy turmalinów dochodzą do 3 cm długości. W druzach pegmatytowych granitów strzegomskich występują turmaliny barwy czerwonej i zielonobrunatne.

Kilkucentymetrowe turmaliny występują w granulitach w Brodziszowie koło Ząbkowic Śląskich i w Zagórzu Śląskim, jak również w łupkach i pegmatytach Gór Sowich. W okolicach Bielawy i Owiesna znajdowano turmaliny dochodzące do 16 cm długości. W Tatrach turmaliny występują w granicie pegmatytowym pod szczytem Kopy Kondratowej. Występujące w Polsce turmaliny nie były dotąd wykorzystywane do celów jubilerskich. Brak wśród nich większych kryształów należących do odmian przezroczystych.

Zastosowanie.

W ostatnich latach turmaliny stały się poszukiwanymi i cenionymi kamieniami. Twardość turmalinu 7 – 7,5 w skali Mohsa jest nieco za mała, aby można go stosować do wyrobu pierścieni.

Turmalin używa się głównie do ozdoby przedmiotów nie narażonych bezpośrednio na ścieranie, jak brosze, zawieszki, wisiorki itp. W Chinach używano dawniej czerwonych turmalinów do sporządzania guzów na czapki mandarynów.

Turmalin arbuzowy - zawieszka
Turmalin arbuzowy – zawieszka Edward Peters/Flickr/(CC BY-NC 2.0)

Z różnych rodzajów szlifów najczęściej stosuje się tabliczkowy i schodkowy, rzadziej brylantowy i rozetowy. Promień nadzwyczajny, prostopadły do wydłużenia kryształu, jest w turmalinie nieporównywalnie silniej pochłaniany niż promień zwyczajny, równoległy do głównej osi kryształu. Dlatego aby uzyskać najkorzystniejsze barwy, główną płaszczyznę kamienia przecina się równolegle do pionowej osi kryształu z; oszlifowany w ten sposób kamień wykazuje różnicę barw przy obrocie w różnych kierunkach kryształu.

Kocie oko turmalinowe szlifuje się w kształcie kaboszonów. Przezroczyste zielone odmiany turmalinu służyły do wyrobu płytek polaryzujących. Duże kryształy, wykazujące własności piezoelektryczne, znajdowały zastosowanie w radiotechnice. W handlu jubilerskim turmalinami syberyjskimi nazywane są karminowoczerwone lub fioletowoniebieskie turmaliny z Uralu, a turmalinami chińskimi – turmaliny z USA, które na dużą skalę eksportowano do Chin. Wiele używanych nazw może nabywców wprowadzić w błąd.

Turmaliny zielone nazywa się nieraz szmaragdami brazylijskimi, niebieskie – szafirami brazylijskimi, żółtozielone – chryzolitami brazylijskimi, a żółte – chryzolitami cejlońskimi. Ciemne odmiany czerwonofioletowe mają nieraz nazwę turmalinu Bordeaux ze względu na barwę podobną do wina Bordeaux. Nazwą trip określa się nieraz turmaliny brunatnożółte. Używana niekiedy nazwa syntetyczne turmalinyodnosi się do syntetycznych spineli, rzadziej do syntetycznych korundów.

Wartość turmalinów zależy od ich jakości, zwłaszcza atrakcyjności barw, i ulega znacznym zmianom. Powojenne ceny zielonych kamieni brazylijskich w szlifierskim okręgu Idar-Oberstein wynosiły od 1 do 6 dolarów za 1 kr (najlepsze kamienie osiągały cenę około 12 dolarów), a ceny turmalinów afrykańskich wynosiły około 3-14 dolarów za 1 kr. Cena kamieni czerwonych dochodziła nieraz do około 17 dolarów za 1 kr.

amp version

Pin It on Pinterest