Korund

(Szafir, Rubin)

Przezroczyste odmiany korundu są cennymi kamieniami szlachetnymi, od bardzo dawna używanymi do celów jubilerskich. Odmiana o barwie czerwonej nazywa się rubinem, niebieskiej lub innej – szafirem. Nazwa korund pochodzi od sanskryckiego kuruwinda, rubin od łacińskiego rubens – czerwony, a szafir – od arabskiego safir.

Korund
Corundum (Ruby and Sapphires) Orbital Joe/Flickr/(CC BY-NC-ND 2.0)

Korund jest tlenkiem glinu, zawierającym niekiedy niewielkie domieszki chromu, tytanu lub żelaza. Przezroczyste odmiany krystaliczne są wyjątkowo czyste pod względem składu chemicznego. Barwa korundu zależy od domieszek chemicznych. Bardzo małe domieszki chromu zabarwiają korund na czerwono, tytanu – na niebiesko, żelaza – na żółto i brunatno aż do barwy czarnej. Znaczne ilości domieszek zawierają zbite odmiany drobnokrystaliczne. Używane są one jako materiał ścierny (szmergiel). W płomieniu palnika korund nie topi się; nie rozpuszcza się w kwasach.

Kryształy korundu, nierzadko znacznych rozmiarów, należą do układu trygonalnego. Najczęściej występują ściany słupa dytrygonalnego, romboedrów, piramid i dwuścianu podstawowego. Ściany słupa, piramid i dwuścianu podstawowego są często wyraźnie bruzdkowane. Większe kryształy są nieraz zaokrąglone i mają postać beczułkowatą. Nierzadkie są zrosty bliźniacze; najczęściej występują bliźniaki, których płaszczyzna bliźniacza jest ścianą romboedru; niekiedy spotyka się bliźniaki przenikające, dosyć częste są również bliźniaki wielokrotne. Niekiedy zbliźniaczenie jest widoczne dopiero pod mikroskopem. Rubin i szafir występuje zwykle w postaci wyraźnych kryształów, inne natomiast odmiany korundu tworzą przeważnie zbite i ziarniste masy.

Korund nie ma łupliwości, można jednak zaobserwować pewną oddzielność równoległą do dwuścianu podstawowego, a nieraz, wskutek zbliźniaczenia wielokrotnego, równoległą do ścian romboedru. Korund ma przełam muszlowy, twardość 9 w skali Mohsa. Jest on najtwardszym po diamencie minerałem, bardzo odpornym na działanie czynników mechanicznych. Zależnie od miejsca występowania korundu można niekiedy stwierdzić pewne różnice jego twardości.

Gęstość korundu wynosi 3,9 – 4,1 g/cm³, jego połysk jest szklisty; oszlifowany rubin i szafir mają połysk zbliżony do diamentowego. Szlachetne odmiany są przezroczyste, natomiast pospolity korund jest nieprzezroczysty.

Barwa korundu jest rozmaita. Korund pospolity jest najczęściej szary, odmiany przezroczyste mają różne barwy. Obok bezbarwnych spotyka się czerwone, niebieskie, żółte, pomarańczowe lub fioletowe. Niektóre odmiany wystawione na działanie promieni nadfioletowych wykazują luminescencję. Przez podgrzanie niektóre szafiry mogą stracić swą barwę lub nabrać jaśniejszego odcienia.

Korund jest minerałem podwójnie załamującym światło. Dyspersja światła w korundzie jest słaba (0,018), dlatego też rubiny i szafiry mają stosunkowo niewielki ogień w porównaniu z diamentem i niektórymi innymi kamieniami szlachetnymi.

Korund, zwłaszcza o barwach ciemniejszych, odznacza się silnym dychroizmem. W rubinie występują barwy ciemnoczerwone i bladoczerwone, w szafirze – niebieska i żółtawoniebieska. Zjawisko dychroizmu występuje najwyraźniej w kierunkach prostopadłych do głównej osi kryształów; jego stopień zależy od barwy kamienia.

Niektóre korundy, podobnie jak aleksandryt, wykazują pewną różnicę barw w świetle dziennym i sztucznym. W innych odmianach występuje zjawisko asteryzmu, spowodowane obecnością drobnych wrostków (inkluzji) lub wewnętrzną strukturą kamieni. Stwierdzono, że przyczyną asteryzmu w rubinach są drobne igiełkowate kryształki rutylu, w szafirach – puste kanaliki. Ułożone są one prawidłowo i przecinają się pod kątem 120 stopni. Rubiny i szafiry, w których występują takie „gwiazdy” nazywane są gwiaździstymi.

Właściwą barwą rubinów jest barwa ciemnoczerwona, niekiedy purpurowoczerwona. Najbardziej cenione są odmiany barwy czerwonej z lekkim odcieniem niebieskawym; barwę tę określa się nieraz jako czerwień „krwi gołębiej” (pigeons-blood, Taubenblut). Barwę taką mają rubiny z Birmy, natomiast rubiny z Cejlonu są zwykle nieco jaśniejsze i mają odcień brunatnawy, spowodowany domieszką chromu i żelaza.

Korundy

Korundy bezbarwne zwane są białymi szafirami, czyli leukoszafirami, a zabarwione na niebiesko lub inaczej określa się jako szafiry. Mogą one być żółte, złote lub zielone; bywają nawet szafiry różowe. Odmiany czerwonożółte od dawna nazywane są padparadża. Najbardziej cenioną barwą szafirów jest barwa o odcieniu bławatka, nazywana często błękitem kaszmirskim (Kashmir blue). Barwę taką mają szafiry z Kaszmiru, Birmy i Tajlandii. Szafiry ze Sri Lanki są jaśniejsze, a szafiry australijskie znacznie ciemniejsze, nieraz o odcieniu zielonawym.

Rozmieszczenie barw u szlachetnych odmian korundu nie zawsze jest równomierne. Zdarzają się smugi i pasy o odmiennych odcieniach. Naprzemianległe pasy ciemnoniebieskie i bezbarwne występują zwłaszcza w szafirach australijskich. W takich przypadkach szlifierze umieszczają najsilniej zabarwioną część kamienia na wierzchniej części szlifu, a bezbarwną od spodu. Tak odmiennie zabarwione kamienie można niekiedy mylnie uważać za dublety czyli sztucznie sporządzone kamienie składające się z 2 części. Bardzo rzadko w złożach cejlońskich występują kamienie zabarwione częściowo na niebiesko, a częściowo na czerwono.

Obserwacje mikroskopowe wykazują obecność w szlachetnych odmianach korundu wielkiej ilości wrostków (inkluzji). Na tej podstawie można w wielu przypadkach określić pochodzenie kamienia oraz odróżnić kamienie prawdziwe od syntetycznych, które zawierają charakterystyczne okrągławe smugi, a często także pęcherzyki powietrza. Najczęściej spotykanymi wrostkami w naturalnych korundach są igiełkowate kryształki rutylu nadające kamieniom wygląd jedwabisty. Szczególnie pospolite są one w korundach z Birmy i Sri Lanki. W szafirach i rubinach tworzą one często skupienia w postaci gwiazd. W kamieniach cejlońskich rutyl występuje w formie bardzo wydłużonych igiełek, przechodzących nieraz przez cały kamień, nierzadko spotyka się również wrostki cyrkonu. W rubinach z Birmy oprócz wrostków rutylu występują drobne, ośmiościenne kryształy spinelu. Podobne wrostki są w szafirach północnoamerykańskich występujących w stanie Montana.

Bardzo rozpowszechnione w szlachetnych odmianach korundu są inkluzje cieczy. Szczególnie w korundach cejlońskich występują one bardzo obficie w różnorodnej postaci. Jedwabisty, tak bardzo ceniony wygląd szafirów kaszmirskich jest wywołany obecnością wrostków tworzących w środku kamienia rodzaj niewyraźnej mgiełki.

Występowanie.

Korund i jego odmiany występują w różnych skałach magmowych bogatych w glinkę, a nie zawierających zbyt wielkiej ilości krzemionki, np. w sjenitach, zwanych nieraz sjenitami korundowymi, w perydotytach, a także w związanych z nimi pegmatytach. Nierzadko występują także w różnych skałach metamorficznych. Jako minerał o dużej twardości, bardzo trwały pod względem chemicznym, korund, podobnie jak diament, znajduje się często we wtórnych złożach okruchowych.

AMP version

Pin It on Pinterest